Czas – chwila, która przemija szybko jak iskra. Pojawia się i znika, czasami ledwo widoczna. Patrzę na to, delektując się każdym momentem, który staje się historią w tej samej sekundzie, w której mrugnę oczami.

Świat otaczający nas dookoła jest tajemnicą samą w sobie, dlatego większość ludzi nie zastanawia się nad nią. Idą dalej, zagłębiając się w tę szarą rzeczywistość, nie pytając: „po co?”, „na co?”, „dlaczego?”. Życie dla zwykłego "zjadacza chleba" jest po prostu normalnością, ciągiem zdarzeń biologicznych. Ale czy takie to życie jest naprawdę?

Osobiście uważam, że świat jest głębszy – nie tylko materialnie, ale przede wszystkim metafizycznie. To przestrzeń, która przez wybranych opisywana jest w formie wierszy, tryptyków i filozoficznych rozważań. Życie to chaos, walka o codzienność, i gdzieś w tym wszystkim większość traci to, co najważniejsze: ducha swego ciała, zdolność rozmyślania nad sensem istnienia. Ktoś powie: „Po co rozmyślać? Jest, jak jest, po co się nad tym rozwodzić?”. Niby tak, ale... Zagłębiając się w świat wierszy, jestem sobą. Żyję, jestem lekki, odpoczywam. Odpływam w świat mroczny, a zarazem światłością ubrany.

Staję wtedy na krawędzi dwóch światów, niczym starożytny Gilgamesz patrzący w otchłań w poszukiwaniu sekretu, który uciszy lęk przed nicością. Mędrcy z sumeryjskiego Międzyrzecza, ci, którzy ryli w glinie pierwsze słowa o sensie bytu, wiedzieli, że człowiek jest istotą pękniętą. Jesteśmy ulepieni z gliny – tej ciężkiej materii, która ciągnie nas ku ziemi, ku zaspokajaniu instynktów. Ale w tę glinę tchnięto coś więcej – iskrę. Przekleństwo i dar zarazem.

W tej szczelinie między oddechem a mrugnięciem dostrzegam Ich. Nie są to anioły z barokowych obrazów ani demony z ludowych podań. To byty stare jak kamień, ciche jak pył osiadający na księgach. Są to istoty, które są obok nas, lecz niezauważalnie dotykają nas, obserwują. Czy są przyjazne? Nie. Czy są wrogie? Również nie. One są... obojętne, w ten przerażający, majestatyczny sposób, w jaki góra jest obojętna wobec wspinającego się po niej człowieka. Sumerowie nazywali ich „tymi, którzy patrzą”. Czuję ich obecność jako chłód, który nie mrozi ciała, lecz duszę, przypominając o mojej znikomości. Ich dotyk to nagła myśl, która nie należy do mnie; to inspiracja spadająca jak grom. To milczący świadkowie, którzy sprawiają, że samotność twórcy staje się tłoczna.

I wtedy rodzi się Chaos. Gdy siadam, by przelać tę metafizykę na papier, w mojej głowie nie ma spokoju. To nie jest sielska cisza. To cisza przed burzą, która trwa ułamek sekundy, by zaraz potem eksplodować huraganem. Tworzenie wierszy i esejów to akt przemocy na rzeczywistości. W mojej głowie wirują obrazy, słowa zderzają się ze sobą, szukając tego jednego, idealnego układu. Jestem wtedy naczyniem, przez które przepływa prąd o zbyt wysokim napięciu. „Szary człowiek” widzi literę, ja widzę krew, pot i historię ukrytą za tą literą. Ten chaos jest jednak błogosławieństwem. To w tym oku cyklonu wytapia się sens. Nie odpoczywam wtedy – ja płonę. Czy zatem takie to życie jest?

Odpowiem z perspektywy kogoś, kto przestał walczyć z tym dualizmem, a zaczął nim oddychać: Tak. Życie jest splotem. Jest to temat rzeka, rozmyślania mędrców, poetów i szaleńców, którzy żyją tu i teraz, a jednocześnie tam i teraz. Żyjemy w dwóch światach równocześnie.

Pogodziłem te dwie rzeczywistości. Chodzę po ziemi, dotykam chropowatej ściany codzienności, ale moja głowa jest w chmurach, w świecie ducha. Zrozumiałem, że nie muszę wybierać. Moje ciało należy do materii, ale mój umysł należy do chaosu i poezji. Jesteśmy mostem. Jesteśmy sposobem, w jaki Wszechświat poznaje samego siebie.

Więc kiedy następnym razem mrugniesz okiem i chwila stanie się historią, nie żałuj jej. Delektuj się nią. Bo w tym mgnieniu zawarta była cała wieczność, a Ty byłeś jej jedynym świadkiem.

Wiara w autentyczność istnienia. O potędze czucia, niezależnym umyśle i świeckiej duszy.

Słowo „wiara” zostało na przestrzeni wieków zawłaszczone przez systemy religijne, wtłoczone w ramy dogmatów, rytuałów i instytucji. Przywykliśmy sądzić, że człowiek niewierzący w bóstwa i zaświaty to człowiek pozbawiony wiary w ogóle – nihilista, dla którego wszechświat jest jedynie zimnym, mechanicznym zbiorem atomów.

Nic bardziej mylnego. Deklaracja: „Jestem osobą niewierzącą, lecz wierzę”, nie jest oksymoronem. Stanowi ona fundament mojego głębokiego postrzegania świata, nowożytnego humanizmu i świadectwa potężnej, intymnej relacji z otoczeniem. To mój manifest, który odrzuca zewnętrzne, narzucone prawdy, aby odnaleźć sacrum w samym sobie: w surowym, niesformatowanym umyśle, w prawdzie zmysłów i w tej najgłębszej, nienazwanej przestrzeni, którą intuicyjnie nazywamy duszą.

Punktem wyjścia do tych rozważań musi być refleksja nad naturą ludzkiego umysłu.

Zwróciłem uwagę na niezwykle istotne rozróżnienie: wiarę w umysł, ale nie ten „wyćwiczony, nabyty poprzez naukę w szkole”, lecz umysł w swojej czystej, pierwotnej postaci. Żyję w epoce, w której edukacja często przypomina proces formatowania. Od najmłodszych lat nasz intelekt jest wtłaczany w gotowe schematy, uczony algorytmów, posłuszeństwa wobec autorytetów i odtwarzania definicji. Taki umysł staje się sprawnym narzędziem, ale często traci swoją iskrę, naturalną ciekawość, intuicję, zdolność do krytycznego wątpienia i zachwytu.

Wierzyć w umysł niewyćwiczony systemowo, to wierzyć w ludzką świadomość jako taką. To hołd oddany naszej wrodzonej zdolności do dziwienia się światu, do łączenia faktów na własnych zasadach, do twórczego buntu. Ten pierwotny umysł jest wolny od uprzedzeń, nie przyjmuje niczego na wiarę tylko dlatego, że zostało to zapisane w starych księgach czy wypowiedziane przez nauczyciela z katedry. Taka wiara jest w istocie aktem ogromnej odwagi. Oznacza bowiem wzięcie pełnej odpowiedzialności za swoje procesy poznawcze. Kartezjusz, twórca nowożytnej filozofii, zaczął od odrzucenia wszystkiego, czego go nauczono, by oprzeć się na jednym, niepodważalnym fundamencie: „Myślę, więc jestem”. Wiara w surowy umysł to właśnie zaufanie do własnego, wewnętrznego głosu, do intuicji, która pozwala nam odróżnić prawdę od fałszu, dobro od zła, bez konieczności zaglądania do instrukcji obsługi moralności.

Kolejnym filarem tej niezwykłej, świeckiej wiary jest empiria i autentyczność uczuć: „wierzę w to co widzę, odczuwam”. Tradycyjne religie często każą nam odrzucać świadectwo zmysłów. Uczą, by nie ufać temu, co doczesne, materialne i zmysłowe, traktując ten świat jedynie jako poczekalnię przed „prawdziwym” życiem po śmierci. Człowiek, który odrzuca ten dogmat, odzyskuje świat. Świadomość, że życie tu i teraz jest jedynym, jakie mamy, nie umniejsza jego wartości, przeciwnie, nieskończenie ją potęguje.

Wiara w to, co widzę i odczuwam, to głęboka uważność. To umiejętność zatrzymania się przed pięknem krajobrazu, zachwytem nad zapachem deszczu, ale także pełne, świadome przeżywanie bólu, smutku i straty, bez znieczulania się obietnicą raju. Uczucia są moim najbardziej autentycznym językiem komunikacji z rzeczywistością. Miłość do drugiego człowieka, współczucie wobec cierpiących, radość z małych rzeczy,  to nie są tylko reakcje chemiczne w mózgu. Dla kogoś, kto potrafi prawdziwie czuć, są to absolutne świętości. Prawda o nas samych nie kryje się w tym, co deklarujemy w urzędach czy świątyniach, ale w tym, jak drży nasze serce, gdy stajemy twarzą w twarz z pięknem lub tragedią tego świata.

Najbardziej przejmującym elementem omawianej postawy jest jednak deklaracja: „wierzę w to co (...) mam w swej duszy”. Użycie słowa „dusza” przez osobę niewierzącą w religijnym sensie jest fascynujące i niezwykle trafne. Czym bowiem jest dusza pozbawiona teologicznego ciężaru? Jest centrum naszej tożsamości. Jest tą najgłębszą, najbardziej intymną sferą mojego jestestwa, w której rodzi się sztuka, w której rezonuje muzyka, w której przechowuję wspomnienia o tych, których kochałem. Świecka dusza nie potrzebuje nieba, by istnieć. Jest ona przestrzenią mojej wewnętrznej wolności.

W tradycji humanistycznej dusza to po prostu pełnia człowieczeństwa. Mieć duszę i wierzyć w nią, to znaczy posiadać wewnętrzny kompas moralny, wykraczający poza chłodną kalkulację zysków i strat. To empatia, która pozwala nam współodczuwać z innym istnieniem. Często mówi się o kimś, kto postępuje okrutnie i egoistycznie, że jest „człowiekiem bez duszy”. Nie mam wtedy na myśli tego, że brakuje mu jakiejś niematerialnej, nieśmiertelnej substancji, mam na myśli to, że zatracił swoją ludzką wrażliwość, że stał się pusty w środku. Wiara w to, co nosimy w swojej duszy, jest więc wiarą w nasze własne, najwyższe wartości: w dobroć, godność, szlachetność i prawdę.

Podsumowując, odrzucenie zinstytucjonalizowanej religii nie musi i najczęściej nie oznacza, wejścia w świat zimnego cynizmu. Wręcz przeciwnie, często jest to początek najgłębszej duchowej drogi, jaką człowiek może przebyć. Drogi do samego siebie. Opierając swoją wiarę na niezależnym, niefiltrowanym przez system edukacji umyśle, na autentycznym doświadczaniu rzeczywistości zmysłami i emocjami, oraz na pielęgnowaniu swojej wewnętrznej wrażliwości, świeckiej duszy, buduję w sobie niesamowitą siłę.

Jest to postawa niezwykle wymagająca. O wiele łatwiej jest przyjąć gotowy zestaw zasad moralnych, łatwiej jest uwierzyć w odpowiedzi, które ktoś wymyślił tysiące lat temu. Trudniej jest stanąć samotnie naprzeciwko wszechświata i powiedzieć: „Nie wiem, co jest na końcu, ale ufam swojemu rozumowi, ufam swoim uczuciom i wierzę w to dobre, co noszę w sobie”. Taka postawa to triumf ludzkiej świadomości. To dowód na to, że sacrum nie musimy szukać w chmurach,  ono jest w nas. W każdym świadomym spojrzeniu na świat, w każdym prawdziwym wzruszeniu, w każdej samodzielnej, twórczej myśli.

Religia, nawet ta najtrudniejsza, ostatecznie oferuje siatkę asekuracyjną, Sens przez duże S, Kogoś, kto ocala to, co utracone. My, wszyscy, laiccy humaniści, żyjemy bez tej siatki. I to z tego braku czerpiemy ostateczną, nieustępliwą godność naszego kruchego istnienia. To nie jest ograniczenie przestrzeni wolności. To jedyna prawdziwa wolność, jaką mamy.

Cezary Tarnowski

Wiersze moim wnętrzem